قانون اساسی در اصول (85 و 138 )، به بیان اختیار و صلاحیت مجلس شورای اسلامی برای نقض مصوبات دولت پرداخته است. علاوه بر اصول مزبور، قانون اساسی مرجع دیگری نیز پیش بینی نموده است تا صالح برای رسیدگی به شكایات مردم علیه مصوبات دولت باشد.مرجع اخیر به حكایت اصول (170 و 173 ) قانون اساسی، دیوان عدالت اداری است كه زیر نظر قوه قضائیه قرار دارد .قانونگذار در واقع دو راه هم عرض را برای نقض مصوبات دولت تشریع كرده است...

قوه مقننه مرجع رسیدگی سیاسی و قوه قضائیه مرجع رسیدگی قضائی

قانون اساسی در اصول (85 و 138 )، به بیان اختیار و صلاحیت مجلس شورای اسلامی برای نقض مصوبات دولت پرداخته است. علاوه بر اصول مزبور، قانون اساسی مرجع دیگری نیز پیش بینی نموده است تا صالح برای رسیدگی به شكایات مردم علیه مصوبات دولت باشد.مرجع اخیر به حكایت اصول (170 و 173 ) قانون اساسی، دیوان عدالت اداری است كه زیر نظر قوه قضائیه قرار دارد .قانونگذار در واقع دو راه هم عرض را برای نقض مصوبات دولت تشریع كرده است .

اولی ، راه سیاسی است كه از طریق قوه مقننه ( مجلس شورای اسلامی ) طی می شود و دیگری، راه قضائی است كه از طریق قوه قضائیه ( دیوان عدالت اداری ) انجام می پذیرد .به رغم تشریفات ویژه هریك در رسیدگی نتیجه صلاحیت آنها یكی است : « اتخاذ تصمیم در مورد مخالفت مصوبات دولت با قوانین » .تحقیق حاضر سعی بر این دارد كه ضمن معرفی اجمالی این دو طریق قدرتمند نظامی، تفاوتهای موجود میان شیوه رسیدگی ، اختیارات ،صلاحیت قوه اجرایی آرای آن دو را مورد بررسی قرار دهد.

الف ـمرجع رسیدگی سیاسی برای نقض مصوبات دولت

1ـ حكم قانون اساسی :

عبارت آخراصل هشتاد و پنجم قانون اساسی ( اصلاحی 1368 ) در خصوص نظارت مجلس بر مصوبات دولت آورده است :

«…. مصوبات دولت نباید مخالف قوانین و مقررات عمومی كشور باشد و به منظور بررسی و اعلام عدم مغایرت آنها با قوانین مزبور باید ضمن ابلاغ برای اجرا به اطلاع رئیس مجلس شورای اسلامی برسد».

علاوه بر اصل فوق ا لذكر قسمت آخر اصل یكصد و سی و هشتم قانون اساسی نیز بیانگر حكمی مشابه است كه به موجب آن :

«….تصویب نامه ها و آیین نامه های دولت و مصوبات كمیسیونهای مذكور در این اصل ضمن ابلاغ برای اجرا به اطلاع رئیس مجلس شورای اسلامی می رسد كه در صورتی كه آنها را بر خلاف قوانین بیابد با ذكر دلیل برای تجدید نظر به هیأت وزیران بفرستد ».

2ـ مقررات مصوب در رسیدگی به مصوبات دولت :

2ـ1ـ ابتدا در 26/10/1368 قانون نحوه اجرا اصل هشتاد و پنجم و یكصد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در رابطه با مسئولیت های رئیس مجلس شورای اسلامی به تصویب مجلس رسید . در ماده واحده مزبور سه نكته اساسی مشهود است كه عبارتند از :

1 - چنانچه مصوبات بعضاً یا كلاً خلاف قانون تشخیص داده شوند حسب مورد هیأت وزیران و یا كمیسیون مربوطه مكلف است ظرف یك هفته پس از اعلام نظر رئیس نسبت به اصلاح مصوبه اقدام و سپس دستور فوری توقف اجرا را صادر نماید ( متن ماده واحده ).

2 - هیأت دولت و كمیسیونهای موضوع اصل ( 138) قانون اساسی مكلفند علاوه بر ارسال متن مصوبات و مستندات آن به درخواست رئیس مجلس، سوابق و اطلاعات و متن مذاكرات هیأت دولت و كمیسیونهای مربوطه را در اسرع وقت در اختیار وی قرار دهند (تبصره 1 ماده واحده ).

3 - اگر بین رئیس مجلس و هیأت دولت و یا كمیسیونهای مربوطه از جهت استنباط از قوانین اختلاف نظر حاصل شود نظر رئیس مجلس معتبر است (تبصره 2 ماده واحده ) .

بنا به مراتب سه گانه فوق می توان نتیجه گرفت كه ظاهراً رأی یا تصمیم رئیس مجلس غیر قابل اعتراض و لازم الاتباع است .ماده واحده 1368 ، تشریفات دیگری برای رسیدگی به مصوبات دولتی ندارد.

2ـ2ـ مجلس شورای اسلامی دومین مصوبه را در چگونگی رسیدگی به مصوبات دولتی، در سال 1378 به تصویب رساند .

به موجب مصوبه 8/12/1378 ، مجلس پنج تبصره به قانون نحوه اجرا اصل هشتاد و پنجم و یكصد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در رابطه با مسئولیت های رئیس مجلس شورای اسلامی الحاق گردید . در این ماده واحده سه نكته عمده جلب توجه می نماید كه عبارتند از :

1ـ مصوبات دولت و كمیسیونهای مربوط باید ظرف یك هفته از تاریخ تصویب ضمن ابلاغ برای اجرا به اطلاع مجلس شورای اسلامی برسد (تبصره 3 الحاقی ) .

2ـ رئیس مجلس شورای اسلامی به منظور بررسی و اعلام نظر مقدماتی نسبت به تصویب نامه های هیأت وزیران و كمیسیونهای مربوط می تواند از وجود كارشناسان خبره در رشته های مختلف حقوقی، مالی، اداریو غیره ( بدون ایجاد ردیف سازمانی ) به عنوان عضو هیأت بررسی و تطبیق مصوبات دولت با قوانین استفاده كند .نظرات و آرای هیأت مزبور جنبه مشورتی دارد و اتخاذ تصمیم نهایی با رئیس مجلس است (تبصره پنج الحاقی ).

3ـ رئیس مجلس می تواند آیین نامه اجرایی این قانون را تصویب كند .هزینه اجرایی مربوط از محل اعتبارات مصوب مجلس شورای اسلامی پرداخت می شود ( تبصره هفت الحاقی ) .

قانون مذكور با به تصویب رساندن پنج تبصره، اولاً ؛ دولت را مكلف به ارسال كلیه مصوبات به مجلس شورای اسلامی ظرف یك هفته نمود . ثانیاً ؛ به مجلس اجازه تأسیس مرجعی را داد كه تحت عنوان هیأت بررسی و تطبیق مصوبات دولت با قوانین فعالیت داشته باشد و این كه آیین نامه اجرایی آن نیز توسط خود مجلس تهیه شود .

2ـ3ـ آئین نامه اجرائی موضوع تبصره 7 قانون الحاق 5 تبصره به قانون نحوه اجرای اصل 85 و 138 قانون اساسی ، متعاقباً تهیه شد و به موجب ماده ( 17) آن، از زمان لازم الاجرا شدن قانون الحاق پنج تبصره به قانون نحوه اجرای اصل (85) و (138) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در رابطه با مسئولیتهای رئیس مجلس شورای اسلامی ، در تاریخ 8/12/1378 لازم الاجراگردید.آیین نامه هفده ماده ای مصوب، شیوه رسیدگی سیاسی برای نظارت و نقض مصوبات دولت را تقریباً به صورت تفصیلی بیان كرده است . نكات مهم آیین نامه در خصوص « هیأت بررسی و تطبیق مصوبات دولت با قوانین » در پنج قسمت ذیل ذكرمی شود .

1ـ تركیب هیأت :اعضای هیأت از طرف رئیس مجلس تعیین و منصوب می شوند (ماده 2). هیأت هفته ای سه روز جلسه خواهد داشت ؛ این جلسات در مورد مسائل عادی با حضور حداقل پنج نفر ، در مورد مسائل مهم با حضور حداقل هفت نفر و در مورد مسائل غیر مهم با حضور حداقل سه نفر از اعضای رسمیت خواهد یافت (ماده 7) .

2ـ مرحله مقدماتی بررسی هیأت : در این مرحله پس از تشخیص ابتدایی ، لزوم طرح مصوبات و موضوعات در هیأت توسط دبیر هیأت (بند 4 ماده 6 )، مراتب به هر یك از اعضای هیأت برای جاب نظر مقدماتی ایشان ارجاع می گردد (بند\" 3\" ماده 5) .مطالعه ابتدایی مصوبات و موضوعات ارجاعی به هیأت به عمل آمده (بند\"2\"ماده6) و سوابق و مدارك مورد نیاز برای بررسی تهیه می شود (بند\"3\" ماده 6 ) . ضمناً ممكن است در این مرحله نظر كارشناس یا كارشناسان مربوطه خواسته شود (بند\"4\"ماده(5) و بندهای \"5\"و \"8\" و تبصره ماده (6) و مكاتبه لازم با مراجع یا مقامات ذی ربط به عمل آید .

3ـمرحله اتخاذ رأی مقدماتی : غیر از مواردی كه خلاف قانون تشخیص داده نمی شود و با تأیید رئیس مجلس بایگانی خواهد شد (تبصره 1 بند\"1\" ماده 8) ،(1)چنانچه مصوبه مورد ایراد قرار گیرد ،ایرادكننده یا ایراد كنندگان به ترتیب و با نظررئیس جلسه ، نظر و استدلال خود را اظهار و چنانچه سایر اعضای هیأت با نظر و استدلال اظهار شده مخالفت نكنند، قسمت مزبور به رأی گذارده خواهد شد و چنانچه یك یا چند نفر دیگر از اعضای هیأت با نظر و استدلال اظهار شده مخالف باشند به ترتیب فوق، نظر و استدلال خود را اظهار می نمایند.تكرار این ترتیب مادام كه رئیس جلسه مذاكرات را كافی نداند بلامانع است و در صورتی كه رئیس جلسه مذاكرات را كافی تشخیص دهد نسبت به قسمت مزبور رأی گیری به عمل خواهد آمد (بند\"2\"ماده8).در صورت حصول اتفاق نظر،این نظر رئیس جلسه نوشته می شود و در صورت حدوث اختلاف نظر ، حسب مورد رئیس جلسه و یكی از اعضایی كه طرف مقابل وی قرار دارد نسبت به تحریر نظر اقدام و سوابق وسیله رئیس هیأت برای اتخاذ تصمیم نهایی به نظر رئیس مجلس خواهد رسید (تبصره ماده 8).

4ـ مرحله ابلاغ رأی مقدماتی به نماینده دولت: آرای مقدماتی هیأت توسط دبیر هیأت وسیله دورنگار به نماینده دولت ( معاون حقوقی و مجلس رئیس جمهوری یا نماینده وی ـ بند\"5\"ماده 1)ابلاغ می شود. نماینده مزبور حداكثر ظرف 5 روز از تاریخ ابلاغ مزبور فهرست رأی یا آرایی را كه قابل بررسی مجدد بداند وسیله دورنگار به دفتر هیأت بررسی و تطبیق مصوبات دولت با قوانین اعلام می نماید (ماده9).عدم ذكر هریك از آرای ابلاغ شده توسط نماینده دولت بمنزله مخالف نبودن وی با رآی است (ماده10).

5ـ مرحله رسیدگی و صدور نهایی :

نماینده دولت بعد از اعلام رأی یا آرایی كه قابل بررسی مجدد می داند حداكثر تا دو هفته از تاریخ ابلاغ رأی ـ كه برای یك بار به تجویز تبصره 2 ماده (9)قابل تمدید به مدت یك هفته است ـ فرصت دارد در یكی از جلساتی كه برای بررسی مجدد مصوبه یا مصوبات مورد نظر تعیین خواهد شد حضور یابد (ماده9 ). در صورتی كه نماینده دولت حضور نماینده یا نمایندگان ذی ربط وزارتخانه ها یا مؤسسات و شركتها و نهادهای مربوط را ضروری بداند حضور آنان در هیأت بلامانع است (تبصره 1 ماده 9).با حضور نماینده دولت و عندالاقتضانماینده یا نمایندگان ذی ربط هریك نقطه نظر و استدلال خود را اظهار داشته تبادل نظر به عمل خواهد آمد .رئیس جلسه در صورتی كه نماینده دولت رأی مقدماتی را تأیید نكرده یا از مخالفت با آن صرف نظر ننماید و نظر هیأت بررسی نیز مبنی بر عدول از رأی مقدماتی خود نباشد، كفایت بررسی را اعلام و نسبت به رأی گیری نهایی اقدام می كند (ماده 10 و بند \"1\"آن ). رئیس جلسه در صورتی كه انجام اصلاحاتی در رأی ضروری نباشد نسبت به انشای رأی جدید اقدام می نماید (تبصره1 بند\"1\"ماده 10) در صورت حدوث اختلاف نظر نسبت به رأی قبلی هیأت حسب مورد رأی به وسیله رئیس جلسه و یكی از اعضایی كه با نظر وی موافق نیست انشا خواهد شد (تبصره 2 بند \"1\" ماده 10) هریك از آرای مزبور بوسیله رئیس هیأت به نظر رئیس مجلس شورای اسلامی می رسد و نظر ایشان در مورد هریك متبع است (تبصره 3 بند 1 ماده 10) .

ب ـ مرجع رسیدگی قضائی برای نقض مصوبات دولت

1ـ حكم قانون اساسی :

اصل یكصدوهفتادم قانون اساسی ، قضات دادگاهها را مكلف نموده\"از اجرای تصویب نامه ها و آیین نامه های دولتی كه مخالف با قوانین و مقررات اسلامی یا خارج از حدود اختیارات قوه مجریه است خودداری كنند و هر كس می تواند ابطال این گونه مقررات را از دیوان عدالت اداری تقاضا كند. \"

اصل یكصدو هفتادو سوم نیز اشعار دارد كه \"به منظور رسیدگی به شكایات ، تظلمات و اعتراضات مردم نسبت به مأمورین یا واحدها یا آیین نامه های دولتی و احقاق حقوق آنها ، دیوانی به نام دیوان عدالت اداری زیر نظر رئیس قوه قضائیه تأسیس می گردد. حدود اختیارات و نحوه عمل این دیوان را قانون تعیین می كند \".

با مقایسه اصول مربوط به صلاحیت مجلس در نقض اصول (85 و 138)و اصول فوق الذكر، چند نكته به دست می آید كه عبارتند از :

1ـ برای قضات دادگاهها تكلیف شده است كه از اجرای مصوبات دولتی بر خلاف قانون یا خارج از حدود اختیارات قوه مجریه خودداری كنند (اصل170) مجلی نیز مكلف است مصوبات دولتی را بررسی و در مورد عدم مغایرت آنها با قوانین اعلام نظر كند (اصل 85) .

هر كس می تواند ابطال مصوبات مخالف با قوانین و مقررات اسلامی یا خارج از حدود اختیارات قوه مجریه را از دیوان عدالت اداری تقاضا كند(اصل170 )،و دیوان مكلف به رسیدگی به شكایات ، تظلمات و اعتراضات مردم علیه مصوبات دولتی است (اصل 173) .مجلس نیز در صورتی كه مصوبات دولتی را بر خلاف قوانین بیابد مكلف است با ذكر دلیل برای تجدید نظر به هیأت وزیران بفرستد (اصل 138).

3ـ اصول (85 و 138) ذكر نكرده اند كه برای تعیین حدود اختیارات و نحوه عمل مجلس ( همچنین شورای نگهبان ) نیاز به تدوین قانون عادی است در حالی كه اصل (173) تصریح دارد به این كه حدود اختیارات و نحوه عمل این دیوان را قانون تعیین كند .

4ـ اصول (85 و 138) ذكر نكرده اند كه مردم و مراجع دولتی می توانند شكایت ، تظلم و اعتراض خود را به مجلس تقدیم كنند و یا خیر ،(2)در حالی كه اصول (170 و 173 ) در این خصوص با كلماتی مانند هر كس و مردم منظور خود را رسانده است ،(3)

5ـدر اصل (85) به صراحت تشخیص مغایرت مصوبات دولت با اصول و احكام مذهب رسمی كشور و یا قانون اساسی به عهده شورای نگهبان گذاشته شده است تا به ترتیب مذكور در اصل نودو ششم عمل گردد، و مجلس در این مورد اجازه ورود ندارد در حالی كه دلالت اصول (170)و (173) مقید نبوده بلكه تصریح شده هر كس می تواند مصوبات مخالف با قوانین و مقررات اسلامی یا خارج از حدود اختیارات قوه مجریه را از دیوان عدالت اداری تقاضا كند (اصل 170).

لازم به یاد آوری است كه ماده (25) قانون دیوان عدالت اداری مصوب 4/11/1360 می گوید: \"در اجرای اصل (170) قانون اساسی دیوان عدالت اداری موظف است چنانچه شكایتی مبنی بر مخالفت بعضی از تصویب نامه ها و یا آیین نامه های دولتی با مقررات اسلامی مطرح گردید شكایت را به شورای نگهبان ارجاع نماید ،چنانچه شورای نگهبان طبق اصل (4) ، خلاف شرع بودن را تشخیص داد، دیوان حكم ابطال آن را صادر نماید و چنانچه شكایت مبنی بر مخالفت آنها با قوانین و یا خارج از حدود اختیارات قوه مجریه بود، شكایت را در هیأت عمومی دیوان مطرح نماید و چنانچه اكثریت اعضای هیأت عمومی شكایت را وارد تشخیص دادند ، حكم ابطال آن صادر می شود .\" به نظر می رسد شق اول ماده ، جایگاه قضات را از یك سو و جایگاه شورای نگهبان را از سوی دیگر به خوبی روشن ننموده و نهایت امر نیز بر خلاف اصل (170)، اجتهاد كرده است ؛ زیرا قضات را در مقام انشای رأی بدون تشخیص نباید فرض نموده و از طرفی ، تنفیذ و اعتبار نظر شورای نگهبان را نیز نباید به امضای مرجع دیگری موكول دانست ، ضمن این كه شورای نگهبان ، هیأت منصفه قضائی هم نیست .

2ـ مقررات مربوط به رسیدگی قضائی به مصوبات دولت:

2ـ1ـ مصوبات مجلس :

2ـ1ـ1ـقانون دیوان عدالت اداری :این قانون در اجرای اصل (173)به تاریخ 4/11/1360)در بیست و پنج ماده تصویب شد. فصل اول قانون مزبور راجع به تشكیلات ، فصل دوم آن در مورد صلاحیت و حدود اختیارات و نهایتاً ، فصل سوم آن پیرامون ترتیب رسیدگی دیوان میباشد.

نكات عمده قانون دیوان عدالت اداری در موارد زیر خلاصه می شود .

1ـ اصولاً رسیدگی دیوان غیر حضوری است (ضرورت تقدیم دادخواست و ابلاغ آن به طرف دعوی و صدور رأی پس از رسیدگی و تحقیقات لازمه ) (مواد 12و14) . دیوان می تواند در صورتی كه مقتضی بداند طرفین دعوی را برای رسیدگی و اخذ توضیح دعوت نماید (ماده16) یا در حدود قانون هرگونه تحقیقی را كه ضروری است به عمل آورده یا انجام آن را از هر یك از مراجع قضائی یا اداری تقاضا نماید و مراجع مذكور مكلف به انجام آن می باشند(ماده15).

2ـ یك مرحله ای بودن رسیدگی در شعب و قطعی بودن آرای آن (صدر ماده 18و همچنین نظر تفسیری مجلس در مورد ماده 18) مورخ 1/7/1371 .

3ـ احكامی كه علیه تصمیمات و اقدامات واحدهای دولتی اعم از وزارتخانه ها و سازمانها و مؤسسات و شركتهای دولتی و شهرداریها و تشكیلات و نهادهای انقلابی و مؤسسات وابسته به آنها صادر می شود ، ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ حكم ، قابل تجدید نظر خواهی شكلی \" فرجام خواهی \" (قسمت اخیر ماده 18و نظر تفسیری مجلس در مورد ماده 18 مورخ 1/7/1371 ، در هیأتی مركب از رئیس كل یا قائم مقام دیوان و شش نفر از رؤسای شعب دیوان كه به قید قرعه انتخاب می شوند ،می باشد (ماده 19) .

4ـ واحدهای دولتی مكلفند احكام دیوان را در آن قسمت كه مربوط به واحدهای مذكور است اجرا نماید . در صورت استنكاف ، مرتكب به حكم دیوان به انفصال از خدمت دولتی و قانونی محكوم می شوند (ماده 21).

5ـ در صورت حدوث اختلاف در صلاحیت بین دیوان عدالت اداری و محاكم دادگستری ، حل آن به وسیله دیوان عالی كشور به عمل می آید (ماده 22) .

2ـ1ـ2ـ قانون اصلاح موادی از قانون دیوان عدالت اداری در سال 1372 : بیست و شش اردیبهشت یك هزار و سیصدو هفتادو دو، پنج تبصره به مواد (15و 18و19) قانون دیوان عدالت اداری الحاق گردید كه به یك نكته آن بسنده می كنیم :

\" در مواردی كه اجرای تصمیمات و اقدامات مراجع مصرح در ماده 11این قانون ، بنا به اعلام شاكی ضمن دادخواست تقدیمی موجب ورود خسارت گردد و در صورت احراز موضوع شعبه می تواند دستور موقت مبنی بر توقف عملیات اجرایی تا تعیین تكلیف قطعی شكایت صادر نماید مگر مواردی كه در قانون مستثنی شده باشد \" (تبصره الحاقی به ماده 15).

1ـ2ـ3ـقانون اصلاح موادی از قانون دیوان عدالت اداری در سال 1378 : در اول اردیبهشت یك هزار و سیصدو هفتادو هشت ، مجلس مواردی از قانون دیوان عدالت اداری را اصلاح و به تصویب رساند كه در سه مورد زیر مواد مصوب خلاصه می شود .

1ـ تغییر در تشكیلات ، غیر قطعی شدن آرا ، به معنای دو مرحله بودن رسیدگی دیوان و تشكیل شعب تجدید نظر (ماده 2و ماده 3 قانون اصلاح موادی از قانون دیوان عدالت اداری مربوط به اصلاح مواد 18و 19 ).

2ـ تغییر در ضمانت اجرای عدم اجرای آرای دیوان ، به این بیان كه واحدهای دولتی در صورت استنكاف با حكم رئیس كل دیوان ، به انفصال از خدمات دولتی به مدت یك تا پنج سال محكوم می شوند ( ماده 5 قانون اصلاح موادی از قانون دیوان ) عدالت اداری مربوط به اصلاح ماده 21 ).

3ـ موارد رد دادرس در دیوان همان است كه در آیین دادرسی مدنی مقرراست (ماده 26 ) .

2ـ2ـمصوبات قوه قضائیه :

2ـ2ـ1ـآیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب شورای عالی قضائی (10/6/1362 ): از آیین نامه چهل و پنج ماده ای مصوب سال 1362 ، دو مطلب را به مناسبت ارتباط با مطالب سابق الذكر انتخاب و بیان می نماییم:

1ـ هر گاه رسیدگی دیوان منوط به ثبوت امری در مرجع صلاحیتدار دیگری باشد ، رسیدگی دیوان تا اعلام نتیجه رسیدگی از طرف مرجع مزبور متوقف و مراتب به طرفین ابلاغ می شود . ذینفع باید ظرف یك ماه از تاریخ ابلاغ احظاریه دیوان ، به مرجع صلاحیتدار مراجعه و گواهی دفتر مرجع مزبور را مبنی بر طرح موضوع به دیوان تسلیم نماید والاّ در مورد شاكی قرار ابطال دادخواست صادر و در مورد مشتكی عنه ادعای وی در آن قسمت بلااثر تلقی خواهد شد (ماده 28) .

2ـ در مورد تخلفات واحدهای دولتی ( موضوع مواد 18و 24آیین نامه )، شعبه دیوان پس از رسیدگی حكم مقتضی صادر می نماید ،حكم شعبه دیوان در مورد انفصال پس از ابلاغ به واحد مربوط باید بلافاصله به مورد اجرا گذاشته شود (ماده 45).

2ـ2ـ2ـآیین نامه اجرایی قانون الحاق پنج تبصره به مواد (15) و (18) و (19 ) قانون دیوان عدالت اداری مصوب 30/8/1372 ریاست قوه قضائیه :سه نكته از آیین نامه اجرایی مزبور شایان ذكر است كه عبارتند از :

1ـ تقاضای صدور دستور موقت پس از تقدیم دادخواست نسبت به اصل ادعا ، در صورتی كه مسموع است كه موجب آن بعداً حادث شده باشد (تبصره ماده 1).

2ـ دستور موقت تأثیری در اصل دعوا ندارد و در صورت رد شكایت یا صدور قرار اسقاط یا ابطال یا رد دادخواست اصلی ، ملغی الاثر می گردد (ماده5).

3ـ دستور موقت دادنامه می شود . مدیر دفتر مكلف است آن را برای ابلاغ و اجرا به مرجع طرف شكایت ارسال نماید (ماده 7).

2ـ2ـ3ـ آیین نامه جدید دیوان عدالت اداری مصوب 1379 : آیین نامه جدید دیوان كه در اجرای ماده (23) قانون دیوان عدالت اداری سال 1360 ، توسط هیأت عمومی دیوان عدالت اداری تنظیم و پیشنهاد شده و در پنجاه و یك ماده و هفت تبصره به تصویب رئیس قوه قضائیه رسیده است ، در واقع مربوط به ساختار فعلی دیوان عدالت اداری است .

نكات قابل عنایت عبارتند از :

1ـ در مواردی كه دیوان تشخیص دهد كه رسیدگی به شكایات در صلاحیت دیوان نیست با صدور قرار عدم صلاحیت و قطعیت آن پرونده را به مرجع صالح ارسال می دارد (ماده 21).

2ـ شاكی می تواند قبل از اعلام پایان رسیدگی دیوان ، در مرحله بدوی و تجدید نظر از شكایت خود به كلی صرف نظر نماید كه در این صورت قرار اسقاط شكایت صادر می شود و شكایت دیگر قابل تجدید نظر نیست.

ج : نمونه رسیدگی قضائی و سیاسی برای نقض مصوبات دولت :

از مطالب مذكور در قسمتهای (الف) و (ب) استنتاج ابتدایی كه می توان داشت این است كه میدان اقدام هر یك از آنها آزاد است ، با این تفاوت كه رسیدگی یكی متوقف به شكایت نیست در حالی كه شروع رسیدگی قوه مقننه و نمونه ای از رسیدگی قوه قضائیه را از یك مصوبه دولت (آیین نامه اجرایی قانون روابط مؤجر و مستأجر موضوع تصویب نامه شماره 69145/ت ؛ 19845 ـ17/3/1378 هیأت وزیران )مورد اشاره قرار می دهیم :

1ـ نتیجه رسیدگی آیین نامه اجرایی قانون روابط مؤجر و مستأجر توسط قوه مقننه در تاریخ 27/2/1379 ریاست مجلس شورای اسلامی ، پس از بررسی مصوبه هیأت وزیران به شرح زیر به ریاست جمهوری اعلام نظر می نماید :

\"1ـ نظر به این كه مقنن در ماده (7)قانون روابط مؤجرو مستأجر اجرای مقررات مذكور در این ماده را مشروط به آن نموده است كه ضمن عقد اجاره شرط شده باشد تا زمانی كه عین مستأجر در تصرف مستأجر باشد لذا تغییر شرط مزبور در ماده (15) آیین نامه موضوع تصویب نامه شماره 69145/ت 19845 ه ـ 17/3/1378 به این كه در عقد اجاره شرط شده باشد كه مؤجر هر ساله مكلف به تمدید مدت بدون افزایش اجاره بها می باشد ، مخالف نظر مقنن و در نتیجه مغایر با قانون است .

2ـ نظر به این كه اطلاق ماده (8) قانون روابط مؤجر و مستأجر شامل مواردی نیز می شود كه در عقد اجاره حق تغییر شغل نیز به مستأجر داده شده باشد لذا ماده (16) آیین نامه از آن جهت كه استفاده از مقررات ماده (8) قانون روابط مؤجرو مستأجر را مقید به مواردی نموده است كه مورد اجاره برای همان شغل منتقل شود در مواردی كه منع قانونی برای تغییر شغل وجود نداشته بشد مغایر با قانون است .

علی هذا ، مستنداً به قسمت اخیر اصل یكصدو سی و هشتم قانون اساسی و قانون نحوه اجرای اصل هشتادو پنجم و یكصدو سی و هشتم قانون اساسی ، مراتب جهت اقدام لازم در مهلت مقرر و اعلام نتیجه به اینجانب به آگاهی می رسد . ضمناً نظر جنابعالی را به مدلول تبصره چهار قانون الحاق پنج تبصره به قانون فوق الذكر و بند 1ـ11 آیین نامه اجرایی قانون مرقوم جلب می نماید .\"

1ـ نتیجه رسیدگی آیین نامه اجرایی قانون روابط مؤجر و مستأجر توسط قوه قضائیه :

رأی هیأت عمومی دیوان عدالت اداری به شماره دادنامه 176 و 177 و 178 مورخ 23/5/1379 مبنی بر ابطال تبصره 2 آیین نامه اجرایی قانون روابط مؤجر و مستأجر موضوع تصویب نامه شماره 69145/ت 19845ـ 17/3/1378 هیأت وزیران به شرح زیر انشا گردیده است :

\" تعیین قلمرو شمول قانون روابط مؤجر و مستأجر نسبت به موارد اجاره كلیه اماكن اعم از مسكونی ، تجاری ، آموزشی و غیره از طریق تفسیر قانون ، از وظایف و اختیارات اختصاصی قوه مقننه و در مقام قضا به استنباط و استنتاج قاضی از قانون راجع است .بنا بر این تبصره ماده (2) آیین نامه اجرایی قانون روابط مؤجرو مستأجر در خصوص تسری قانون مذكور به موارد تمدید مدت اجاره اماكن فوق الذكر پس از تاریخ اجرای قانون خارج از حدود اختیارات قوه مجریه در تدوین و تصویب آیین نامه اجرایی فوق الاشعار تشخیص داده می شود و به استناد قسمت دوم ماده (25) قانون دیوان عدالت اداری ابطال می گردد .\"

د ـ نتیجه :

به نظر می رسد اعطای صلاحیت به دو مرجع قوی خارج از دستگاه اجرائی یعنی قوه مقننه و قوه قضائیه ، برای نظارت و رسیدگی به مصوبات دولت و امكان آن دو برای نقض بی چون و چرای تصمیمات بر خلاف قانون و مقررات دولتی ، تضمین قابل توجهی باشد كه سیستم حقوقی ما در این خصوص پیش بینی كرده است .مراجع مذكور هر دو مجوز ورود به موضوع را دارا بوده و می توان گفت هر كس می تواند به اختیار ، یكی از این دو راه را برای رسیدگی به اعتراض خود علیه مصوبات دولتی برگزیند.در واقع هیچ مانعی وجود ندارد كه شخص حقیقی یا ذی نفع همزمان ، هر دو مرجع را برای رسیدگی ، مخاطب شكایت خود قرار داده یا این كه د رصورت ناامیدی از یكی به دیگری متوسل گردد، زیرا با عنایت به دو نمونه ای كه از رسیدگی قضائی و سیاسی در قسمت قبل ذكر شد ، غیر ممكن نخواهد بود كه قوه مقننه در مقام رسیدگی از امری كه مغایر قانون است غفلت نماید و بتوان حكم مغایرت مصوبه ای را از قوه قضائیه دریافت كرد بدون این كه یكی بر دیگری برتری داشته و مقام تجدید نظر و فرجامی برای یكی علیه دیگری وجود داشته باشد . دانسته شد كه رسیدگی دیوان عدالت اداری در حال حاضر دو مرحله ای است و برای شعب بدوی و تجدید نظر دیوان باید سلسله مراتب قائل شد ، همان طور كه قوه مقننه نیز در ما نحن فیه ، دو مرحله برای رسیدگی مصوبات دولتی به وجود آمده است . با وجود نقاط مشترك دو مرجع مذكور دیوان عدالت اداری اقتداری دارد كه مشابه آن را در قوه مقننه نمی توان یافت .دیوان ،ابزاری قانونی در دست دارد كه بر اساس آن می تواند دستور موقت مبنی برتوقیف عملیات و اقدامات را تا تعیین تكلیف قطعی ، صادر نماید . ضمن این كه می تواند در صورت احراز عدم اجرای تصمیمات دیوان توسط واحدهای دولتی یا استنكاف از اجرای حكم دیوان ، مختلف را به مجازات انفصال از خدمت دولتی و قانونی محكوم نماید.

پی نوشتها :

1ـ لازم به ذكر است كه به موجب تبصره 2 بند \"1\" ماده (8) ، حق اعتراض به نظر هیأت وجود دارد .این تبصره می گوید : چنانچه هر یك از اعضای هیأت یا هر یك از مقامات و مراجع ذی ربط یا ذی نفع ، مصوبات موضوع تبصره \"1\" بند\"1\" ماده (8) را مغایر قانون بدانند باید مشروع دلایل خود را كتباً به دبیرخانه هیأت اعلام نماید . دبیر هیأت ، سوابق مزبوررا به نظر دو نفر از دیگر اعضای هیأت برای جلب نظر مقدماتی ایشان می رساند ، مصوبه پس از اظهار نظر مزبور بوسیله رئیس هیأت به نظر رئیس مجلس می رسد تا در صورتی كه مصوبه را قابل طرح مجدد بر هیأت دانستند نظیر مصوباتی كه ابتدا در هیأت مطرح می شود اقدام می گردد.

2ـ توضیح این كه به حكایت تبصره 2بند\"1\"ماده (8) آیین نامه اجرایی موضوع تبصره 7 قانون الحاق 5 تبصره به قانون نحوه اجرای اصل (85) و (138) قانون اساسی مصوب 1378 ، معترض به رأی هیأت ممكن است هر یك از اعضای هیأت یا هر یك از مقامات و مراجع ذی ربط یا ذی نفع باشند . چنانچه هر یك از اعضای هیأت یا هر یك از مقامات و مراجع ذی ربط یا ذی نفع ، مصوبات موضوع تبصره 1بند\"1\" ماده (8) را مغایر قانون بدانند باید مشرح دلائل خود را كتباً به دبیر هیأت اعلام نمایند . دبیر هیأت سوابق مزبور را به نظر دو نفر از دیگر اعضای هیأت برای جلب نظر مقدماتی ایشان می رساند . مصوبه پس از اظهار نظر مزبور وسیله رئیس هیأت به نظر رئیس مجلس می رسد تا در صورتی كه مصوبه را قابل طرح مجدد در هیأت دانستند نظیر مصوباتی كه در ابتدا در هیأت مطرح می شد اقدام گردد .

3ـ به موجب رأی وحدت رویه شماره 603 ـ 26/1/1374 ، ادارات و نهادها و شركتهای دولتی ممنوع از طرح شكایت در دیوان عدالت اداری می باشند .

منبع : دكتر سام سوادكوهی فر

   »  معماری
   »  نحوه رسیدگی دادگاه به درخواست فروش ملك غیر قابل افراز
   »  اطلاعیه در خصوص آزمون ورودی کارآموزی وکالت1390 (مرحله دوم)
   »  زرتشت
   »  نتایج آزمون وکالت 1390
   »  امروز دلم یه جای خالی میخواد کیلومترها خالی میخواهم از ته دل داد بزنم خیلی پرم ...
   »  برگـزاری آزمون وكالت 90 در چهارم آذر
   »  جملات زیبای دکتر شریعتی
   »  شناسایی و اجرای احكام دادگاههای خارجی در ایران
   »  دکتر شریعتی
   »  اقدام مثبت دادگاه متهمان و چند نکته
   »  اولین سینمای آبی کشور در دریاچه مصنوعی پارک آزادی شیراز افتتاح شد.
   »  ای كاش !!!
   »  بازداشت متهم بی‌گناه و ضرر و زیان‌های مادی و معنوی فرد زندانی
   »  نجات غریق