ظهور رایانهها، ماشینهای سایبرنتیك، و ماشینهای هوشمند علم حقوق را نیز به شدت تحتتأثیر قرار داده است. آنجا كه قانون وضع شود، و آنجا كه جامعه بشری نیازمند به وضعمقررات و حفظ نظم عدالت و ركوبی جرم است، دانش حقوق رخ مینماید و نقش اساسی خواهد داشت. اختراع كامپیوتر یا رایانه، جهانی را آفریده است كه نیازمند مقررات ویژه ای است، و جوامع بشری برای مصون ماندن از آفات یك چنین تكنولوژی غول آسائی نیازمند قوانین و مقرراتخاصی هست.
تكنولوژی ماشینهای هوشمند شامل كامپیوتر و ابر كامپیوتر، سیبرنتیك، بیونیك، وروباتهای هوشمند است فضای رایانهای Cyber-space و حقوق رایانهای Cyber-law نیز به دنبال ظهور ماشینهایهوشمند در دنیای حقوق پیدا شدهاند.
فضای رایانهای فضائی است كه در آن اطلاعات و دادههای علمی، صنعتی، حقوقی، اقتصادی و یا هر اطلاعات دیگری ثبت میشود و زندگی خصوصی اشخاص نیز در آن ثبت و ضبط میشود.
آیا هر كسی، در هر جای دنیا حق دارد بدون اجازه صاحب آن به اطلاعات، به ویژه اگر محرمانه باشد، دست پیدا كند؟ جواب آنرا در همین مبحث خواهیم دارد.
حقوق رایانهای، حقوقی است كه فضای رایانهای را از لحاظ قانونی مورد حمایت و پشتیابیقرار خواهد داد. حقوق رایانهای دارای آثار وضعی در حقوق خصوصی، و از سوی دیگر درحقوق كیفری است.
الف - در حقوق خصوصی حاكمیت قانون در فضای رایانهای از یك طرف در حقوق مدنی، و ازسوی دیگر در حقوق تجارت متصور است.
ما در حال حاضر قوانین مصرح و ویژهای برای مقابله با آثار ماشینهای هوشمند در نظامحقوقی خود نداریم، اما با وحدت ملاك و تنقیح مناط قادر هستیم طیف قوانین دیگر را به فضایرایانهای تسری دهیم. به همین دلیل ما ابتدا از حقوق مدنی شروع می كنیم.
حقوق مدنی و رایانهای
در حقوق مدنی از باب مسئویت مدنی، ما میتوانیم به حل و فصل دعاوی در حقوق كامپیوتری بپردازیم.
از لحاظ مسئولیت مدنی، ماده 1 قانون مسئولیت مدنی، مصوب 7 اردیبهشت 1339 مقرر میدارد: «هر كس بدون مجوز قانونی عمداً، یا در نتیجه بی احتیاطی به جان یا سلامتی یا مال یا آزادی یاحیثیت یا شهرت تجارتی یا به هر حق دیگری كه به موجب قانون برای افراد ایجاد گردیده لطمهایوارد نماید كه موجب ضرر مادی یا معنوی دیگری شود، مسئول جبران خسارت ناشی از عملخود میباشد».
اگر كسی از طریق كامپیوتر به اسرار زندگی خصوصی افراد دست پیدا كند و آنها را افشا كرده و یا انتشار دهد و موجب خسارت معنوی اشخاص شود، طبق این ماده مسئول جبران خسارتوارده طبق رأی دادگاه میباشد. حال اگر كسی اسرار صنعتی و تجاری یك شركت تجارتی یا یك شخصیت حقوقی را به سرقت برد و استفاده كرد چه حكمی پیدا میكند؟
اگر شخصیت حقوقی تحت پوشش ماده 20 قانون تجارت، و یك شركت تجارتی خصوصی باشد تابع سرقت، و قانون مسئولیت مدنی است. چون سوء استفاده كننده با دسترسی به اطلاعات و طرحها و اسرار صنعتی، تجاری و اقتصادی یك شركت صنعتی، تجارتی از ان به نفع خود استفاده كرده كه این عمل هم سرقت اسرار آن شركت است، و هم از باب حقوق مدنی، داراشدن غیر عادلانه است.
در خصوص دارا شدن غیر عادلانه، ماده 1375 به بعد قانون مدنی فرانسه مقرر میدارد كه داراشدن غیر عادلانه یا بی جهت، دارا شدن، غنی شدن و یا مال اندوزی و ثروتمند شدن به ضرردیگری است. برای این كار سه شرط لازم است كه جمع شود
نخست؛ شرط مادی، دوم شرط حقوق و سوم شرط اخلاقی یا معنوی.
شرط مادی این است كه، شخص مالی را به خود بدون مملك قانونی انتقال دهد.
در حقوق رایانهای اگر كسی از طریق دست یابی به اطلاعات كامپیوتری به فن آوری، تكنولوژیو یا فرمول ریاضی مختص تولید كالاهای صنعتی و فنی آن شركت دست پیدا كند و از طریق آنهابه تولید محصولات مشابه دست زند و موجب زیان شركت رقیب بشود، چون از دست رنج ودانش آن شركت ثروتمند شده و مال اندوخته است، عمل او مصداق دارا شدن بلا جهت و یا غیرعادلانه است.
شرط حقوقی دارا شدن رقیب با رضایت، قرارداد و یا اجازه طرف دیگر نباشد، در اینصورتمصداق دارا شدن غیر عادلانه میباشد.
از لحاظ اخلاقی و معنوی این است كه رقیب با سو استفاده از فن آوری یك شركت به تخریب تبلیغاتی علیه شركت دیگر بپردازد و به آن از هر حیث خسارت معنوی وارد كند.
در تمام موارد فوق، اگر كسی از فضای رایانهای برای بردن اسرار شركت دیگر، سوء استفاده كرده به نحوی كه به ضرر دیگری موجب غنی شدن خود شود، طبق ماده یك قانون مسئولیتمدنی محكوم به جبران خسارت میشود.
اكنون اگر كسی از طریق رایانه به سرقت اسرار شركتهای حقوق عمومی بپردازد، كه غالباً آنها شركتهای دولتی یا تحت پوشش دولت هستند، سوء استفاده كننده مرتكب عمل جاسوسی شده كه دارای مجازات خاص خود است. اگر چه جاسوسی صنعتی خود عملی است كه مكرر از طریقرایانهها انجام میشود كه در بخش حقوق تجارت و جزا بهآن خواهیم پرداخت.
حقوق تجارت و ماشینهای هوشمند
جاسوسی صنعتی از شركتهای خصوصی، سوء استفاده از مالیكتهای صنعتی آنان مانندعلائم بازرگانی، و نام تجارتی، و یا هر عملی كه مشتریان آن محصول وشركت را به اشتباه اندازد مواردی است كه قانون تجارت باید با آنها به مقابله برخیزد.
كسانی هستند كه از طریق اطلاعات اینترنتی و شبكههای وسیع اینترنت به كشف و یا جعلعلائم، نامها و طرحهای صنعتی شركتهای بازرگانی میپردازند و از طریق اینترنت آنرا بهمشتریان خود انتقال میدهند. این عمل جرم است و باید با آنها به عنوان جاسوسی صنعتی وتجاری، و سرقت دانائی و دانش دیگران برخورد كرد.
رایانهها در برابر حقوق جزا
در حقوق جزا موارد متعددی وجود دارد كه سوء استفاده از كامپیوتر جرم است.
یكی از آن موارد، ارسال ویروس به رایانهها و تخریب اطلاعات درون آنهاست. دیگر افشاءزندگی خصوصی اشخاص، و افشای اسرار صنعتی، اقتصادی شركت ها و كمپانیها، ایجاد اغتشاش و بلوا در جوامع مختلف از طریق پخش اخبار جعلی و اطلاعات نادرست از طریقكامپیوتر، ارسال صور قبیحه و عكسهای مستهجن از طریق اینترنت، ماهواره و امواج خصوصی. امروز حتی از طریق رایانه به حساب خصوصی اشخاص نیز دستبرد میزنند.
در خصوص ویروس كامپیوتری، عدهای با برنامه نویسی مخصوصی، یك كلمه، یا یك جمله و یایك كد، و یا یك برنامه را به كامپیوتر میدهند و اگر اشخاص بدون اطلاع قبلی آنرا باز كنند، تماماطلاعات ذخیره شده در كامپیوتر پاك شده و یا دچار اختلال میگردد. این نوع افراد، مجرمین ناپیدا و غیبی هستند كه جز از راه برنامه نویسی ضد ویروس نمیتوان به جنگ آنها رفت. ناگفته نماند كه امروز در دنیا، "تخصص برنامه نویسی ضد ویروس" در رایانه از تخصصهای بالای دانش كامپیوتر است.
در خصوص افشاء زندگی خصوصی دیگران ما از باب مسئولیت مدنی از آن سخن راندیم. اما اگر كسی از طریق رایانه نسبتهای ناروا به دیگران داد، به آنها تهمت زد و از لحاظ معنوی شهرت آنان را لکه دار ساخت برابر قانون مجازات اسلامی تحت تعقیب قرار خواهد گرفت، همان طور كه در كشورهای بزرگ صنعتی مرسوم است.
در فرانسه، رویههای قضایی این كشور، رسانههای گروهی را از حیث تجاوز به اسرار زندگیخصوصی اشخاص محكوم میكنند. و در خصوص سوء استفاد از رایانهها نیز رویههایقضائی همانند رسانههای گروهی عمل میكنند.
اگر كسی ماهوارهای اجاره كند، و یا از طریق فكس و تلفن همراه كه به فكس متصل میشود، بهافشاء اسرار مردم بپردازد، مجرم محسوب شده از باب مسئولیت مدنی مسئول شناختهمیشود. در خصوص انتشار صور قبیحه، در دو سال پیش، دادگاه ایالتی تنسی در آمریكا، بهدنبال شكایت اداره پست از یك شخص به دلیل سوء استفاده از اینترنت، او را به 6 ماه حبسمحكوم كرد.
یكی از مهمترین كار شبكههای اینترنت در كشورهای صنعتی، خرید و فروش سهام و اوراققرضه شركتها، و معاملات بازرگانی است كه در سطح كلان بوسیله شركتاهای چند ملیتیانجام میپذیرد. امروزه، كارگزاران بورس در دنیا، از طریق كامپیوترخود، اوراق سهام شركتها معاملهمیكنند. ایجاب و قبول سنتی بیع و شراع به كلی دگرگونی شده است؛ فقط امواج حاكمند. سیستم كامپیوتر با دستور اشخاص و با دادن اطلاعات، به هر میزان پول كه بخواهند از حساب بانك شخص بهحساب بانكی دیگری میرود و سهام فلان شركت به نام او میشود و یا از نام دیگری خارجمیشود.
امروزه روباتهای هوشمند همه كار انسان را انجام میدهند. در واقع بین اراده انسان یك واسطه الكترونیكی كار میكند كه فواصل كشورها را بسیار كم كرده است.
مفاهیم حقوق قدیمی مانند تقصیر، مسامحه، اراده و رضایت، عدم اكراه و عقل و بلوغ و غیره دراینجا چه میشود؟
آیا ممكن است ماشین هوشمند خود تصمیم به انجام معاملهای بگیرد كه از اختیار صاحبماشین خارج باشد؟ اگر جواب مثبت باشد و ماشین مرتكب خطا و تقصیر شد چه كسی مسئولاست؟ اساساً غارت و سرقت از شبكههای كامپیوتری را چگونه باید از لحاظ حقوقی تعقیب كرد؟ برای مثال چند ماه پیش شبكه كامپیوتری"یاهو" بوسیله شبكه دیگری غارت شد و تا مدتی دچاراختلال گردید.
علاوه بر اختلال در شبكههای دیگر، عدهای از طریق رایانه به كشیدن پول از حساب اشخاصمیكنند. اگر ما برای غارت شبكههای شبكههای كامپیوتری و یا تقصیر رایانهها در دادن اطلاعات درست در بورس اوراق بهادار نمیدانیم دنبال چه كسی برای تعقیب بگردیم، اما متخصصین كامپیوتر برای ردیابی اطلاعات موجود در رایانهها میتوانند با سارقین بانك ها وحساب شخصی دیگری دسترسی پیدا كنند.
اما چیزی كه باید اضافه كنم اینست كه رابین هودهای دنیای صنعتی جدید، چندان هم به راحتیبه دام نمیافتند.
مسئله نگران كننده دیگر اینست كه در كشورهائی كه نظام دیكتاتوری حاكم است، دولت بادسترسی به زندگی خصوصی اشخاص، و حساب بانكی آنان، به راحتی میتواند آنان را دراختیار گرفته و از آنها جهت پیشبرد اهداف خود استفاده كند. و در این موارد اشخاصی حقیقی ویا حقوقی به هیچ مرجعی نمیتوانند شكایت كنند.
امروزه كشورهائی نظیر آمریكا، ژاپن، فرانسه، آلمان و انگلستان، قوانین و مقررات ویژهایجهت سوء استفاده از كامپیوتر وضع كرده و رویههای قضائی نیز نشانه اجرای قانون در اینمورد است.
در ایران نیز برای جلوگیری از ارتكاب جرم بوسیله كامپیوتر میبایست یك هیأت كارشناسی بهوضع قوانین جدید در باب روز در این مورد بپردازد.
بحثی نیست كه امروز دیگر جهان با اختراع رایانه، و خطوط و شبكههای اینترنت بسیار كوچكشده و همه ملل و همه شخصیتها از لحاظ كار اندیشه و اختراعات بهم متصل شدهاند. به معنیواقعی، جهان نه تنها یك دهكده، بلكه یك اتاق كوچك شده است كه رفته رفته به یك ماشینهوشمند تبدیل میشود.
در این گیرودار اختراعات و اكتشافات و مسابقات هیجانانگیز علم و فن آوری، دانش حقوق بهاجبار درگیر است و در خط اول مسابقه میرود. چون هر جا كه انسان باشد، مقررات حقوقی نیزهست و در آنجائی كه روبا تهای هوشمند و كامپیوترها حكمرانی میكنند، قوانین و مقرراتحقوقی هم لازم است؟
تا زمانی كه انسان با ماشینهای هوشمند كار میكند، مقررات و قوانین حقوقی لازم و ضروری است چون در این نوشته همانطور كه بیان شد، از رایانه، ماشینهای هوشمند، ماهوارهها و تكنولوژی امواج الكترو مغناطیس سوء استفاده بسیار میشود.
انواع سرقتهای صنعتی، كشاورزی تجاری، ادبی، سیاسی و غیره انجام میشود و منافعبسیاری از قبال دانش دیگران به جیب سوء استفاده كنندگان میرود. زندگی خصوصی اشخاصدر معرض تعدی و تفریط قرار دارد، و افراد بی گناهی به راحتی قربانی دانش فنی پلید دیگرانمیشوند. پس باید با وضع قوانین درست و مناسب، به مقابله با این گونه جرائم كامپیوتری پرداخت.
امروز حتی با امواج الكترومغناطیس مرتكب قتل میشوند. امواج الكترو مغناطیس عبارتند ازامواج كیهانی، پرتوهای گاما، امواج ماوراء بنفش، پراوهای ایكس، امواج مادون قرمز، نورمرئی وامواج هرتز كه همان امواج رادیوئی و تلویزیونی هستند. امواجی كه ماهوارهها میفرستند از نوع هرتز و رادیوئی است. آیا میتوان دستگاهی ساخت كه از طریق ارسال امواج الكترو مغناطیس، ویا امواج ناشناخته مرتكب قتل شوند.
به نظر میرسد با پیشرفت علم و تكنولوژی، و كوچك شدن دنیا، و آز و طمع روز افزون انسان،انجام این نوع جرائم و قتلها و سوء استفاده از امواج الكترو مغناطیس انجامپذیر باشد، بنابراینجا دارد كه كشور ما با بررسی همه جانبه قوانین و مقررات جهانی، ضمن تشویق جوانان ایران به دست یابی هر چه بیشتر به فن آوری رایانهای، به مقابله با مجرمین یك چنین دانش نوپائی نیزبپردازد. ما در مملكت خود وظیفه داریم ضمن یادگیری كامل دانش نوین، و تحصیل تكنولوژیپیشرفت جهانی از طریق قانون به مبارزه علیه آفات آن و جرائم ناشی از آن بپردازیم. باشد تا سهم خود را در خدمت به میهن خود هر چند كوچك ادا کرده باشیم.
» نحوه رسیدگی دادگاه به درخواست فروش ملك غیر قابل افراز
» اطلاعیه در خصوص آزمون ورودی کارآموزی وکالت1390 (مرحله دوم)
» زرتشت
» نتایج آزمون وکالت 1390
» امروز دلم یه جای خالی میخواد کیلومترها خالی میخواهم از ته دل داد بزنم خیلی پرم ...
» برگـزاری آزمون وكالت 90 در چهارم آذر
» جملات زیبای دکتر شریعتی
» شناسایی و اجرای احكام دادگاههای خارجی در ایران
» دکتر شریعتی
» اقدام مثبت دادگاه متهمان و چند نکته
» اولین سینمای آبی کشور در دریاچه مصنوعی پارک آزادی شیراز افتتاح شد.
» ای كاش !!!
» بازداشت متهم بیگناه و ضرر و زیانهای مادی و معنوی فرد زندانی
» نجات غریق